نمک ، طلای شور

آیا می توان چیزی را بدون نمک خورد؟

این جمله اولین گزارش مکتوب در مورد نمک است که در حدود 2250 سال پیش از میلاد در کتاب حرفه ها آمده است. اینکه بشر دقیقا از چه زمانی از نمک برای اولین بار استفاده کرده و یا پی به نیاز خود به نمک برده است مشخص نیست.

به لحاظ تاریخی انسان از دوره خام خواری و از زمانی که مشغله اصلی او میوه چینی، صید شکار و شعبانی بود نمک مورد نیاز خوراکی خود را از گوشت خام جانوران و ماهی هایی که میخورد تامین می کرد.

دوره نوسنگی و نمک دریا

اما در دوره نوسنگی با آغاز دوره کشاورزی تحولی در رژیم غذایی انسان پدید آمد، به این معنی مصرف پروتئین های گیاهی که به لحاظ پتاسیم بسیار غنی هستند افزایش یافت و از آنجا که این پروتئین ها موجب دفع کلریدسدیم بدن می شوند، انسان ناگزیر به جبران آن ها شده و سرانجام نمک را به عنوان جایگزین دریافت.

از این به بعد نمک اهمیت زیادی در زندگی فردی اجتماعی و حتی سیاسی بشر پیدا کرد و تبعا مناطق نمک خیز مورد توجه قرار گرفت. مردم فرانسه مجبور بودند نمک مورد نیاز خود را از دربار سلطنتی بگیرند. در زمان لوئی شانزدهم دریافت مالیات سنگین نمک تبدیل به شکایت و اعتراض همگانی شد و در نهایت به انقلاب کبیر فرانسه دامن زد.

رد پای مالیات به اواخر عهد استعمار هم می رسد. از جمله صلاح های گاندی در به پا داشتن مردم هند علیه استعمار انگلیس مبارزه با مالیات نمک بود. وی به همراه جمع زیادی از پیروانش در طی یک راهپیمایی بزرگ نمک مورد نیاز خود را از کنار دریا جمع آوری کرد. پیشینه استخراج نمک در ایران به هزاران سال قبل بر میگردد. در کتب مورخین یونانی مانند هرودوت به معادن نمک ایران اشاره شده است.

دریاچه ارومیه پس از دریاچه بحرالمیت در اردن دومین دریاچه شور دنیاست و از روزگاران باستان به علت شوری زیاده از حد آب دریاچه مواد و ترکیبات شیمیایی آن مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است.

استرابو جغرافیدان یونانی که همزمان با اشکانیان می زیسته است، در تعریف آتورپاتگان می نویسد : دریای کبودان در آنجاست، در روی آب آن نمک می بندد، اگر کسی ندانسته در آن تن شوید به خارش سخت دچار گردد، درمان آن مالیدن روغن است. اگر رخت در آن بشویند نپوسد مگر آن را به آب شیرین فرو برند.

استخری جغرافیدان قرن چهار هجری قمری و از پایه گذاران علم جغرافیا در جهان اسلام می نویسد : آب دریاچه بسیار شور است و ذکریای رازی جغرافیدان قرن هفتم مینویسد : آب دریاچه دارای املاحی درخشنده است که به مقداری زیاد صادر می شود.

نمک دریاچه ارومیه

اینکه نمک از دریاچه ارومیه دقیقا از چه زمانی استحصال شده هنوز مشخص نیست. استخراج نمک در جهان اولین بار سه هزار سال قبل از میلاد در چین صورت گرفت. در آمریکای شمالی از قرن هفدهم سفیدپوستان با تعقیب بومیان و حیوانات وحشی موفق به استحصال نمک از لیسه گاه های کاناوا شدند. حتی در برهه ای نیز به عنوان یک انگیزه سازندگان نمک در این قاره از خدمت سربازی معاف بودند.

نمک به دو حالت استخراج می شود، استخراج نمک از معادن و تبخیر آب نمک بوسیله تابش خورشید که توسط برخی دستگاه های گرمایشی نیز انجام می شود. نمک گیری از آب دریا نیز دو مرحله دارد، در مرحله اول آب دریا را تغلیظ و در مرحله دوم به تبلور آن اقدام می کنند.

در شرایط معمول میزان نمک دریاچه در حدود 180 تا 220 گرم در لیتر است اما در وضعیت کنونی که تعادل طبیعی آن بهم خورده و میزان سطح آب آن کاهش یافته ، نمک بیشتری در اراضی ساحلی آن بجا مانده است و میزان نمک در آب به بالای 350 گرم در لیتر رسیده است. مطابق بر آورد انجام شده، میزان نمک موجود در دریاچه در حال حاظر به بیش از 6 میلیارد تن نمک میرسد.

نمک در اعصارقدیم به عنوان شیعی جهت مبادله کالا مورد استفاده قرار میگرفته است. و جاده نمک در دنیای قدیم از هند به بحرالمیت کشیده شده بود. علاوه بر آن نمک در ادوار گذشته وسیله ای برای پرداخت حقوق سربازان سزار بوده است و برخی معتقدند ریشه واژه لاتین سالاری یا دستمزد از کلمه سالت یا نمک سرچشمه میگیرد. در روزگاران گذشته و حتی قبل از قرون هفدهم و هجدهم نمک و برده دو متاع عمده تجارت صحرا نشینان بودند. حدود قرن ششم میلادی بازرگانان، نمک را با طلا معاوضه می کردند و آن را با کاروان های متشکل از چند هزار شتر و بعد از طی مسافت های طولانی به سوی بازار های نمک می بردند. در اروپا از قرن هشتم تا هفدهم این تجارت اهمیت تجارت نفت امروز را داشت.

در قرون مختلف به هنگام جنگ ها گاه شهری را در محاصره نمک قرار می دادند و در پاره ای نقاط نمک نقش برجسته ای در تعیین قدرت و مکان شهر های بزرگ و حتی ظهور و سقوط حکام و  سلسله ها داشته است. به طور مثال معادن نمک لهستان منجر به گسترش امپراطوری آنان در قرن شانزدهم میلادی شد. همچنین تجارت نمک باعث ارتقاء و ظهور برخی شهره های مهم مانند مونیخ در سال 1108 میلادی و لیورپول در قرن نوزدهم میلادی شده است.

بدین ترتیب تجارت، توزیع و مصرف نمک عاملی سود آور بوده و بسیاری از دولت ها به علت انحصار نمک و مالیات های سنگین موجود، مقرراتی برای آن وضع کرده بودند که باعث استحکام و قوام قدرت سیاسی ، اجتماعی و نظامی آن حکومت ها شود. این درحالیست که نمک طعام دریایی نسبت به نمک تصفیه شده شیمیایی در بازارهای جهانی از ارزش بیشتری برخوردار است و با قیمت بالاتری عرضه می شود.

نمک ماده ایست که اشتها می آورد و غذا را مطبوع و خوشمزه می کند. با این حال در بین عامه مردم از زیان هایش نیز به فراوانی صحبت می شود. برخی نیز از ضرورت مصرف آن سختن میگویند. آزمایش های علمی با شناختی که علم امروز از بدن انسان به دست آورده یک نتیجه را معین کرده است، بدن انسان روزانه به سه تا پنج گرم نمک طعام نیاز دارد. در تقابل این زیان و ضرورت پاسخ به یک پرسش راهگشا می نماید . وجود نمک برای ادامه زندگی و بقای حیات لازم و ضروری تشخیص داده شده است.

اما کدام نمک؟

از نمک در طول تاریخ همواره به نیکی یاد شده است و اگر امروزه بحث های ضد و نقیضی در مورد نمک می شود مربوط به نوع شیمیایی موجود در بازار است.

ظاهرا انسان در گذشته نمک بیشتری مصرف میکرده. گفته شده است در قرون پانزدهم و هجدهم میلادی هر فرد اروپایی روزانه بیست گرم نمک مصرف میکرده است. مقدار مصرف نمک بسته به نژاد، اقلیم و فرهنگ هر منطقه ای می تواند متغیر باشد.

بقراط حکیم یونانی بیماران خورد را تشویق به فرو رفتن در آب نمک برای درمان انواع بیماری ها میکرد و این روش از یونان باستان تا به امروز همچنان نیز پیشنهاد می شود.

در کتب آسمانی نمک به سبب خواص پاک کننده آن ستوده شده و یا از آن در قالب استعاره در روایات استفاده شده است. در انجیل آمده حضرت عیسی (ع) ارزش اصحابش را اینچنین ابراز می کند : شما نمک زمین هستید.

نیاز حیاتی انسان به نمک منشا جاذبه های فرهنگی و مذهبی شده که به اشکال مختلف در فرهنگ عامه هر جامعه ای نمود های مختلفی پیدا کرده است. زبان، ادب و فرهنگ همه ملت ها مانوس با معانی و مفاهیم نمکین و داستان های بر آمده از این ماده است.

بنابر آمار جهانی در سالیان اخیر تولید جهانی سالیانه نمک بالای 261 میلیون تن تخمین زده می شود که چین و ایالات متحده آمریکا با بیش از 111 میلیون تن بالاترین آمار تولیدی را به خود اختصاص داده اند. این در حالیست که سهم ایران با توجه به منابع عظیم سنگ نمک و نمک آبی چیزی در حدود 2 میلیون و 500 هزار تن اعلام شده که البته بسیار ناچیز است.

این درحالیست که تا کنون در مورد جمع آوری مدرن و صنعتی دریاچه ارومیه اقدام اساسی صورت نگرفته و از طرف دیگر روش سنتی جمع آوری نمک در سواحل این دریاچه اشتغال محدودی ایجاد کرده که در صورت وجود صنایع تبدیلی علاوه بر اشغالزایی بالا می توان صادرات گسترده این ماده معدنی را نیز فراهم آوریم.

درنهایت آنچه بصورت اجمالی می توان گفت این است که ما با مساله ای روبرو هستیم که هم میتواند تهدیدی برای فردا باشد و هم فرصتی برای امروز و این ماییم که در موضع امکان و اختیار باید یکی را برگزینیم. امید که سپاس گذار باشیم.

و دو دریا یکسان نیستند : این یک شیرینِ تشنگی زدا (و) نوشیدنش گواراست، آن یک شور و تلخ مزه است و از هر یک گوشتی تازه میخورید و زیوری که آن را بر خود میپوشید، بیرون می آورید، و کشتی را در آن موج شکاف میبینی تا از فضل او (روزی خود را) جست و جو کنید و امید که سپاس بگذارید. فاطر/12

5 (100%) 9 votes

مقالات

, , , , , , , , , , , , , , ,

ارسال دیدگاه برای این مطلب

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *


کلمات کلیدی:

فهرست