دلایل خشک شدن دریاچه نمک ارومیه

خشکی دریاچه ارومیه

دلایل خشک شدن دریاچه نمک ارومیه

دلایل خشک شدن دریاچه نمک ارومیه :

دریاچه ارومیه از بزرگترین دریاچه‌های نمک در دنیاست . اکوسیستم دریاچه در تعدیل دمایی آب و هوای منطقه تاثیر بسیاری دارد زیرا مانند ترموستات محیط عمل می‌کند و نوعی سپر بلا برای منطقه به حساب می آید.

علل متعددی در خشک شدن دریاچه ارومیه ارائه شده است. خشکسالی و کاهش بارندگی افزایش میانگین دمایی و تغییر در نوع نزولات جوی (باران بجای برف) -توسعه بی‌رویه کشاورزی و افزایش بی‌محابای استفاده از آب -سد‌سازی و … اما همواره برای هر مشکل یک دلیل اصلی و مهم وجود دارد.

دهه ۷۰ خورشیدی هنگامی که ایران مشغول پروژه‌های سازندگی بود علت اصلی خشک شدن دریاچه رقم خورد. یعنی ساخت پل شهید کلانتری آن هم در وسط دریاچه .

معاون محیط زیست‌انسانی سازمان حفاظت محیط‌ زیست آقای دکتر تجریشی نقش ساخت این پل در خشک شدن دریاچه ارومیه را تشریح کرد :

پل میانگذر دریاچه ارومیه

 

مسعود تجریشی در واکنش به این ادعا که “پل میان‌گذر دریاچه ارومیه بر خشک شدن این دریاچه تاثیری نداشته است” اظهار کرد: براساس مطالعاتی که در همان ابتدای اجرای این پل انجام شده بود، مقرر شد یک زیرگذر در حدود هزار تا هزار و 500 کیلومتری احداث شود که انجام نشد.

وی با بیان اینکه آب دریاچه ارومیه شامل دو بخش شور و شیرین بود، خاطرنشان کرد: در دریاچه ارومیه آب شیرین از جنوب وارد و به سمت شمال که بخش شور دریاچه است، می‌رود؛ وقتی این شیرینی و شوری با هم مخلوط می‌شوند یک انتقال آب بین شمال و جنوب صورت می‌گیرد و باعث می‌شود شوری دریاچه یکنواخت باشد اما با ساخت این پل این گردش آب بین رودخانه قطع شد.

وی ادامه داد: به دلیل عدم گردش آب در دریاچه ارومیه، حجم رسوبات در دو جبهه از پل زیاد و عمق آب کمتر شده است و این امر باعث افزایش تبخیر در دریاچه ارومیه شده است البته قرار است بخشی از پل برای گردش آب بازگشایی شود و تونلی ایجاد شود تا آب را در قسمت شمالی و جنوبی بهم متصل کند.

تجریشی با اشاره به دلایل خشک شدن دریاچه ارومیه تصریح کرد: بسته شدن اتصال شمال و جنوب در دریاچه ارومیه باعث اختلال در گردش  دریاچه شده است اما همانطور که می‌دانیم علت کم آب شدن و در نهایت خشک شدن دریاچه  به دلیل این است در سال‌های اخیر از یک سو با 18 درصد کاهش میزان بارش و از سوی دیگر با افزایش برداشت آب از این دریاچه مواجه بوده‌ایم.

مراحل خشکی دریاچه ارومیه

 

به دلیل عدم گردش آب در دریاچه ارومیه، حجم رسوبات در دو جبهه از پل زیاد و عمق آب کمتر شده است و این امر باعث افزایش تبخیر در دریاچه ارومیه شده است البته قرار است بخشی از پل برای گردش آب بازگشایی شود و تونلی ایجاد شود تا آب را در قسمت شمالی و جنوبی بهم متصل کند.

بسته شدن اتصال شمال و جنوب در دریاچه ارومیه باعث اختلال در گردش  دریاچه شده است اما همانطور که می‌دانیم علت کم آب شدن و در نهایت خشک شدن دریاچه  به دلیل این است در سال‌های اخیر از یک سو با 18 درصد کاهش میزان بارش و از سوی دیگر با افزایش برداشت آب از این دریاچه مواجه بوده‌ایم.

در حالت کلی 4 دلیل عمده خشک شدن دریاچه ارومیه عبارتند از :

ایجاد سدها و جمع شدن آب پشت این سدها نیز باعث شده تا آب به اندازه کافی به دریاچه ارومیه نرسد و علاوه بر این، مصارف کشاورزی وحفر چاه های غیر مجاز ، گرم شدن هوا و ایجاد پل میانگذر از وسط دریاچه در خشک شدن دریاچه ارومیه دخیل بوده است.

میزان منیزیم موجود در آب دریاچه ارومیه افزایش و میزان سدیم آن کاهش یافته که باعث رسوب نمک در این دریاچه شده و این مسئله یک خطر جدی برای دریاچه است.

ایجاد سد

در مسیر رودخانه هایی که در حوضه آبریز دریاچه ارومیه قرار گرفته اند، سد های بی شماری ساخته شده است. در آذربایجان غربی و ارومیه حدود ۲۲ سد ساخته شده که ۸ عدد از آن ها به بهره برداری رسیده است. در استان آذربایجان شرقی از بین ۳۶ سد احداث شده حدود ۲۲ سد به بهره برداری رسیده و ۴ سد نیز در استان کردستان ساخته شده است. یعنی چیزی در حدود ۶۲ د که حدود ۳۴ سد از آن ها به بهره برداری رسیده و میزان آب ورودی به دریاچه را کاهش داده است. در مجموع بر اساس برخی از آمارها می توان گفت که حدود ۴۴ سد در طی ۳ دهه گذشته بر روی حوضه آبریز دریاچه ارومیه ساخته شده است.

حفر چاه های غیر مجاز

در اطراف دریاچه ارومیه و حوضه آبریز دریاچه در طی این سال ها حدود ۴۸ هزار حلقه چاه غیر مجاز حفر شده است که این موضوع باعث کاهش سطح آب های زیرزمینی و میزان آب های زیرزمینی این منطقه شده است. در این منطقه حدود ۶۸۰ هزار هکتار سطح در زیر کشت قرار گرفته است. برای مقایسه بیشتر میزان بهره‌برداری از آب‌های زیرزمینی در این منطقه را در بین سال های گذشته مقایسه می کنیم. در سال های ۵۲ ـ ۱۳۵۱ این میزان معادل ۶۹۷.۷ میلیون متر مکعب بوده در حالی که در سال های ۹۳ ـ ۱۳۹۲ مقدار بهره برداری به ۲۴۰۱.۶ میلیون متر مکعب یعنی چیزی در حدود ۳٫۵ برابر سال های قبل رسیده است.

افزایش دمای هوای جهانی

افزایش دمای جهانی

در واقع در این دو دهه گذشته دمای هوای کره زمین به میزان ۲ درجه سانتی گراد افزایش یافته که باعث کمبود بارش های فصلی و تشدید بحران افزایش گرمای هوا شده است. با این حال این موضوع را به عنوان عامل خشک شدن دریاچه ارومیه نمی توان در نظر گرفت. چرا که آمارهای بارش سالانه در حوضه آبریز دریاچه ارومیه در مدت ۵۰ سال اخیر بیان می کند که در این حوضه ما شاهد کاهش چشمگیر بارندگی نبوده ایم. متوسط بارندگی در حوضه آبریز دریاچه ارومیه نزدیک به ۳۵۱ میلی متر است. این میزان تنها در ۳ سال متوالی ۱۳۷۷ تا ۱۳۷۹ کاهش پیدا کرد و به زیر خط نرمال بارندگی منطقه رسید. اما در دیگر سال ها، میزان بارش در حد نرمال بوده است. پس افزایش دمای هوا و کاهش بارندگی را نمی توان به عنوان عامل خشک شدن دریاچه ارومیه دانست.

جاده میان گذر دریاچه ارومیه

در سال های اخیر احداث جاده ای غیر اصولی از میان دریاچه ارومیه باعث دو نیم شدن دریاچه ارومیه شده که بعضی از کارشناسان اذهان داشته اند این موضوع نیز می تواند عامل خشک شدن دریاچه ارومیه باشد. این کارشناسان گفته اند که  این جاده در روند طبیعی دریاچه اختلال ایجاد کرده و در کنار عوامل دیگر باعث خشک شدن دریاچه ارومیه شده است.

علت شوری آب دریاچه ارومیه :

در حال حاضر به دلیل کاهش بیش از حد آب دریاچه ارومیه میزان شوری آب این تالاب به 340 گرم در لیتر رسیده است.

کاهش نزولات جوی، کاهش روان‌آبهای سطحی و استفاده بی‌رویه از آبهای زیر‌زمینی از مهمترین علت‌هایی است که کارشناسان محیط‌زیست برای  کاهش میزان آب دریاچه ارومیه و افزایش شوری آب این دریاچه عنوان می‌کنند. وضعیتی که باعث شده میانگین نمک در آب دریاچه ارومیه که در شرایط عادی بین 180 تا 220 گرم در لیتر است، در حال حاضر به میزان فوق اشباع (بیش از 340 گرم در هر لیتر) برسد. این وضعیت حیات آرتمیا تنها موجود زنده این زیست بوم را با تهدید جدی مواجه کرده است.

اما علاوه بر این مسائل، برخی کارشناسان ساخت پل شهید کلانتری بر روی این دریاچه و همچنین ساخت و سازهای صنعتی در اطراف این دریاچه را از عوامل آسیب دیدن دریاچه ارومیه می‌دانند: « چرخش آب دریاچه ارومیه به صورت پاد‌ساعتگرد است، اما پل شهید کلانتری که از سمت غرب حدود 12 کیلومتر و از سمت شرق حدود 3/2 کیلومتر خاکریزی شده مانع چرخش طبیعی آب است. این پل در یکی از کمترین فاصله‌های گلوگاهی دریاچه ارومیه احداث شده و در واقع مانند یک طناب بر گردن این دریاچه چرخش آب را خفه کرده است.

عدم صدور مجوز استحصال نمک از دریاچه ارومیه از دیگر مواردی است که برخی کارشناسان معتقدند در این شرایط به آسیب بیشتر به این دریاچه می‌انجامد. اقدامی که مورد مخالفت سازمان حفاظت از محیط‌زیست کشور قرار دارد: دریاچه ارومیه به‌عنوان یک پارک ملی شناخته می‌شود و طبق قوانین سازمان حفاظت محیط‌زیست امکان هیچ نوع بهره برداری از آن وجود ندارد و تاکنون مجوز و پروانه رسمی از طرف این سازمان به بهره‌برداران نمک صادر نشده است.

کاهش مداوم آب دریاچه و افزایش میزان نمک موجب شده در حال حاضر 200 تا 250 هزار هکتار از زمین های اطراف دریاچه ارومیه به شوره زار تبدیل شود. اما اگر این روند همچنان ادامه یابد و  دریاچه ارومیه خشک شود، مشکلاتش تنها گریبان گیر ارومیه نخواهد بود و به‌دلیل وجود 8 میلیارد تن نمک در دریاچه، پس از خشک شدن، با وزیدن بادهای فصلی تمامی زمین‌های استان آذربایجان غربی و 5 استان همجوار آن به شوره زار تبدیل می‌شود. در این صورت حتی ممکن است دامنه تأثیرات پخش این مقدار نمک به زمین‌های کشورهای اطراف نیز خسارات جبران ناپذیری وارد کند.

مدیر کل حفاظت از محیط زیست آذربایجان غربی، انتقال آب از حوزه های اطراف، بارور کردن ابرها، افزایش راندمان آبیاری، بهبود الگوی کشت و رعایت حق آب دریاچه ارومیه را از مهمترین برنامه‌ها برای بر‌طرف کردن بحران آب دریاچه ارومیه در سالهای آینده عنوان می‌کند.

 

 

مقالات

, , , , , , , , , , , , ,

ارسال دیدگاه برای این مطلب

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *


فهرست