آبشناسی دریاچه ارومیه

آب دریاچه ارومیه

آبشناسی دریاچه ارومیه

آبشناسی در دریاچه ارومیه

وَ جَعَلنا مِنَ الماءِ کُلَّ شَیءٍ حَیّ . ( سوره انبیاء آیه 30 )

آب در طبیعت به شکل های گوناگونی ، مانند آب دریاها ، آب دریاچه ها ، برف ، باران ، یخ ، آبهای زیرزمینی و . . .  دیده می شود که هر کدام با علم مخصوص به خود بررسی می شوند.

 

آب دریاچه ارومیه

 

از این رو آب شناسی (Hydrology ) علمی است که درباره آب های موجود در کره زمین از نظر موجودیت ، جریان ، توزیع زمانی و مکانی ، ویژگی های فیزیکی و شیمیایی و رابطه واکنش محیطی آن ـ در وضعیتی که محیط دربرگیرنده موجودات زنده نیز است ـ بحث می کند .

در این مقاله خواص ظاهری ، فیزیکی ، فیزیکوشیمیایی و شیمیایی دریاچه ارومیه و همچنین علل شوری آب این دریاچه را مورد بررسی قرار می دهیم.

علل شوری آب دریاچه ارومیه

در خصوص علل شوری بسیار زیاد آب دریاچه ارومیه ، عوامل گوناگونی تاثیرگذار بوده و هستند اما دو عامل ، نقش بسیار موثرتری داشته و دارند که عبارتند از :

عامل اول : آب برخی رودخانه هایی که به دریاچه ارومیه می ریزند ، مانند آجی چای ، به دلیل عبور از گنبدهای گچی و نمکی در طول مسیر خود در حوضه آبریز دریاچه ارومیه ، شور می شوند ، بنابراین طی زمان های گذشته ، حال و حتی آینده رودخانه های ذکر شده سالانه مقدار قابل توجهی املاح ، وارد دریاچه ارومیه کرده و می کنند .

عامل دوم : زمان استقرار یا زمان تجدید پذیری آب دریاچه ارومیه زیاد و  در حدود پنج سال است ، یعنی به طور عملی آب دریاچه ارومیه که تنها خروجی آن تبخیر است ؛ هر پنج سال یک بار تجدید می شود .

در این تحول ، آب خالص از دریاچه خارج می شود و آب های جاری رودخانه ها که برخی از آن ها شور هستند و بارش ها که در برخی از مواقع مقدار بسیار ناچیزی نمک دارند ، به آن وارد می شود .

تکرار این پدیده ، در طی سالیان متمادی ، تراکم نمک را در دریاچه ارومیه به وجود آورده است .

( در خصوص دریاچه ارومیه که مساحت آن به طور متوسط 5500 کیلومتر مربع و عمق متوسط آن 6 متر است . حجم آب موجود در دریاچه با محاسبه ورودی رودخانه ها و بارش های مستقیم بر سطح دریاچه ، برابر با 109 ×33 متر مکعب خواهد بود مقدار تبخیر سالانه از دریاچه ارومیه نیز برابر با 2/1 متر در سال محاسبه شده است و در این صورت مقدار خروجی برابر با 109×6/6 متر مکعب خواهد بود ، یعنی هر پنج سال یک بار آب دریاچه ارومیه تجدید می شود . )

 

 

خواص ظاهری

خواص ظاهری آب به طور معمول ، شامل موضوعاتی مانند منظره ، رنگ ، بو ، مزه و درجه حرارت می شود .

آب دریاچه ارومیه در ظروف آزمایشگاهی بیرنگ است اما منظره دریاچه در نمای کلی آبی رنگ است . البته در برخی نقاط کم عمق و ساحلی به دلیل تماس آب دریاچه ارومیه با لجن زارها این منظره به رنگ تیره در می آید .

آب دریاچه ارومیه بی بو است اما در برخی نقاط ساحلی و کم عمق به دلیل تجمع لجن های ناشی از تجزیه ، انواع جلبک هایی که در دریاچه ارومیه زندگی می کنند بوی تند خاص – لجنی و گیاهی – دارد .

مزه آب دریاچه ارومیه شور و تلخ است . درجه حرارت آب نیز در فصلهای مختلف سال متغیر است . به دلیل شوری بسیار زیاد ، یخ بندانی در زمستان های سرد ، سطح آب دریاچه ارومیه را نمی پوشاند و در واقع هیچ وقت یخبندان عمومی مشاهده نمی شود .

خواص فیزیکی

خواص فیزیکی آب به طور معمول : مقاومت الکتریکی یا هدایت الکتریکی ، وزن مخصوص و … را مشخص می کند .

وزن مخصوص (specific  weight  ) آب دریاچه ارومیه در 20 درجه سانتی گراد ، بر اساس نتایج یکی از پژوهش های به عمل آمده در این خصوص در فصل پاییز 159/1  گرم در میلی لیتر و در فصل بهار 146/1 گرم در میلی لیتر بوده است .

مقدار هدایت الکتریکی ( Electrical Conducitivity ) آب دریاچه ارومیه ، بر اساس نتایج پژوهشی میان 215 هزار و 500 تا 300 میکروموس بر سانتی متر ( Micromhos/cm ) در نوسان بوده است .

خواص فیزیکوشیمیایی

پ . هاش ( PH) آب ، نشان دهنده حالت اسیدی و قلیایی آب است که مقدار PH  آب دریاچه ارومیه بر طبق نتایج پژوهشی در مناطق ، زمان ها و عمق های مختلف دریاچه ، میان 72/7 تا 74/7 متغیر بوده است .

خواص شیمیایی

خواص شیمیایی آب به طور معمول شامل موضوعاتی مانند یون  ها ، باقی مانده خشک و … می شود که در این نوشته به آن ها اشاره می شود .

الف ) باقی مانده خشک ( Residu Sec )

مواد محلول موجود در آب های طبیعی ، پس از تبخیر آب آن ها ، به صورت باقی مانده خشک به دست می آید . این ماده به طور کلی از نمک های معدنی آب تشکیل شده است و به مقدار کمی ، مواد آلی نیز به همراه دارد . از این رو درجه حرارت آب را تا 180 درجه سانتی گراد بالا می برند که مواد آلی نیز از محیط خارج شود .

در یکی از بررسی های به عمل آمده در خصوص دریاچه ارومیه ، مقدار باقی مانده خشک در آب دریاچه ، پس از حرارت دادن تا 180 درجه سانتی گراد میان 235 تا 251 گرم در لیتر بوده است . البته در برخی منابع 280 گرم در لیتر نیز گزارش شده است .

( اولین مطالعه علمی ، بر روی خصوصیات فیزیکی ، شیمیایی و فیزیکوشیمیایی آب دریاچه ارومیه در سال 1302 هجری شمسی ، بر روی نمونه های آبی که از منطقه شمال غربی دریاچه ارومیه ، نزدیک روستای قوشچی در استان آذربایجان غربی برداشت شده بود ، انجام شد .

در همین راستا و با انگیزه شناخت وسیع و کامل از خصوصیات فیزیکی ، شیمیایی و فیزیکوشیمیایی آب دریاچه ارومیه ، پژوهش های ارزشمندی توسط دو عضو محترم هیئت علمی دانشکده شیمی دانشگاه تبریز در سال 1366 هجری شمسی انجام شد و طی آن از مناطق و اعماق مختلف آب دریاچه ارومیه – 2/0 تا 5/5/ متر – در دو مقطع زمانی بهار ( اردیبهشت ماه ) و پاییز ( مهر ماه ) 180 نمونه آبی برداشت شد .

در جریان این پژوهش نتایج کامل و قابل توجهی درباره خصوصیات فیزیکی ، شیمیایی و فیزیکوشیمیایی آب دریاچه ارومیه به دست آمد . همچنین بر اساس آن دریاچه ارومیه از نظر غلظت املاح آب در اردیبهشت ماه ( زمان پرآبی ) به سه قسمت : ” منطقه شمالی ، منطقه جنوب غربی و منطقه مرکزی همراه با جنوب شرقی ” تقسیم بندی شد . )

 

کاهش آب دریاچه ارومیه

 

ب ) یون ها

آب های طبیعی ، یون های مختلف مثبت و منفی دارند که در صورت ترکیب املاح فراوانی در آب به وجود می آورند .

در آب های دریاچه ارومیه یون های : کلرید ( Cl ) ، سولفات SO   ، بی کربنات ( HC  و برم ( B )  به عنوان آنیون ( یون منفی ) و سدیم ( Na+ ) ، منیزیم ( Mg2+ ) ، پتاسیم ( K+ ) و کلسیم ( Ca2+ ) به عنوان کاتیون ( یون مثبت ) بیشترین فراوانی را در میان سایر یون ها دارند .

همچنین در جریان پژوهشی که به منظور تبلور جزء به جزء آب دریاچه ارومیه و نیز به منظور تهیه نمک های با ارزش ، منیزیم و پتاسیم که کاربردهای تجاری و صنعتی دارند ، انجام شده بود ، مشخص شد در یک نمونه یک لیتری از آب دریاچه ارومیه که به روش های علمی از عمق دو متری آب های اطراف بندر شرفخانه شهرستان شبستر استان آذربایجان شرقی در فصل بهار برداشت شده بود و پس از انجام یک سری عملیات ، حجم آن به 62 میلی کاهش یافته بود . 31.7 درصد کاتیون و 68/3 درصد آنیون وجود داشته است .

 

 

5 (100%) 6 votes

مقالات

, , , , , , , , , , , , , , , , , ,

ارسال دیدگاه برای این مطلب

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *


گروه تولیدی دکتر نصرتی دارای بیش از 11 نمایندگی در سراسر ایران می باشد.

لیست نمایندگی ها
فهرست